Foto: Lwów: Wystawa pisanek przy Placu Muzealnym koło kościoła Dominikanów, prezentowana w ramach Festiwalu Pisanek, który trwał od 1 kwietnia do 8 maja 2016 r

Julita Woźniak

Myśląc o Wielkanocy na Ukrainie nie można zapominać o tym, jak bardzo zróżnicowana jest tamtejsza wspólnota chrześcijańska. Wielkanoc na Ukrainie celebrowana jest dwa razy, gdyż katolicy obrządku zachodniego (Kościół rzymskokatolicki) świętują według kalendarza gregoriańskiego, zaś katolicy obrządku wschodniego (Kościół greckokatolicki) i prawosławni – według liturgicznego kalendarza  juliańskiego. W tym roku (2016)  zgodnie z kalendarzem juliańskim Wielkanoc wypadała 1 maja. Większość wierzących chrześcijan na Ukrainie to prawosławni, gdyż łączna liczba grekokatolików (nazywanych też unitami) i rzymskich katolików nie przekracza 15%. W zachodniej części Ukrainy rzymskich katolików nazywa się często – dla odróżnienia od grekokatolików – „polskimi katolikami”.

Kościół prawosławny na Ukrainie to wspólnota wyznaniowa, na którą w rzeczywistości składają się trzy odrębne Kościoły:
1) Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego
Jest to niezależna Cerkiew prawosławna utworzona w 1992r., po uzyskaniu niepodległości przez Ukrainę. Ogłosił ją – przy wsparciu rządu – metropolita ukraiński w Kijowie, który został za ten bunt ekskomunikowany przez  patriarchę moskiewskiego. Obecnie nadal trwa konflikt między Cerkwią Kijowską i Moskiewską o mienie i terytorium;

2) Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna
Wspólnota ta została utworzona w 1919r. przez Ukraińców, którzy dążyli do autokefalii czyli niezależności od Cerkwi rosyjskiej i chcieli odprawiać msze w języku ukraińskim. W 1993r. Cerkiew ta została oficjalnie uznana przez ukraińskie władze państwowe;

3) Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego
Uznaje zwierzchnictwo moskiewskich władz kościelnych i stanowi największy Kościół w kraju.

u1

Foto: Lwów: Cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej (cerkiew Wołoska) i dzwonnica (wieża Korniakta). Cerkiew, dzwonnica i Kaplica Trzech Świętych Hierarchów (niewidoczna na zdjęciu) tworzą razem zespół cerkiewny, który należy obecnie do Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej.

Kościół greckokatolicki czyli Kościół Katolicki Obrządku Bizantyńsko-Ukraińskiego wywodzi się z tradycji chrześcijaństwa wschodniego. Wyodrębnił się w 1596r., podczas tzw. unii brzeskiej, kiedy to ówczesny ukraiński kościół prawosławny uznał zwierzchnictwo papieża i dogmaty katolickie, zachowując przy tym prawosławny obrządek i odrębność prawną. W ten sposób, w czasie polskich rządów na terenach zachodniej Ukrainy wierni prawosławni poszli na symboliczny kompromis, aby unormować relacje z polskimi władzami i ocalić własną kulturę. Centrum Kościoła greckokatolickiego na Ukrainie jest Archikatedralna Cerkiew Św. Jura (Katedra Św. Jura) we Lwowie.

u2

Foto: Lwów: Katedra Św. Jura

u3

Foto: Katedra Św. Jura

Wielkanoc to najważniejsze święto w liturgicznym kalendarzu prawosławnym. Wierni przez cały Wielki Post powinni powstrzymywać się od produktów mięsnych i nabiału. Początek Wielkiego Dnia (Wełykodnia) wyznacza całonocne nabożeństwo (w czasie którego wierni cały czas stoją!) i procesja dookoła cerkwi o północy. Następnie pop radośnie oznajmia „Chrystus zmartwychwstał!” (Chrystoswoskres!), a wierni mu odpowiadają „Naprawdę zmartwychwstał!” (Wojistynuwoskres!). Do kościoła przynosi się pisanki i inne potrawy do poświęcenia, najważniejsza jest jednak pascha (paska) czyli wielkie drożdżowe ciasto.

u4

Foto: Wnętrze Katedry Św. Jura (na stole, po lewej stronie – pascha).

u5

Foto: Pascha w Katedrze Św. Jura

Drzwi i wnętrza wielu cerkwi ozdobione są rusznykami(haftowanymi tkaninami rytualnymi w formie długiego szala) i pisankami, a w oknach wystaw sklepowych wiszą świąteczne stroiki z pisankami.

u6

Foto: Świątecznie udekorowane drzwi do Katedry Św. Jura

u7

Foto: Rusznyk na drzwiach do Katedry Św. Jura

Po wizycie w kościele zaczyna się świętowanie, odpoczynek z rodziną, a w przypadku Lwowa – także masowe spacery do Muzeum architektury ludowej i życia codziennego – skansenu, który znajduje się w urokliwym parku o nazwie „Gaj Szewczenki”. Muzeum architektury ludowej to wyjątkowe miejsce na mapie Lwowa. Powstało w 1971r., aby ratować zabytki architektury drewnianej, artykuły sprzętu domowego i sztukę ludową wszystkich grup etnograficznych zachodniej Ukrainy. Na terenie muzeum znajdują się obiekty i eksponaty sprowadzone z regionów takich jak, m.in. Łemkowszczyzna, Bojkowszczyzna, Huculszczyzna, Bukowina, Pokucie czy Zakarpacie. Skansen jest jednym z ulubionych miejsc odpoczynku dla mieszkańców Lwowa i okolic. Odbywają się tam występy zespołów ludowych i festiwale muzyki ludowej, organizowane są też zabawy dla dzieci. Każdego roku odwiedza go ok. 300 tysięcy turystów.

u8

Foto: Skansen we Lwowie: cerkiew bojkowska ze wsi Krywka (1763r.)

u9

Foto: Skansen we Lwowie: zagroda chłopska ze wsi Brid (Zakarpacie, 1932r.).

u11

Foto: Skansen we Lwowie: wnętrze chaty ze wsi Synewirska Poliana (Bojkowszczyzna, 1886r.).

Ukraińskie umiłowanie ludowej tradycji to zjawisko absolutnie wyjątkowe. Przy uroczystych okazjach mężczyźni, kobiety i dzieci ubierają się w stroje nawiązujące do tradycyjnych strojów ludowych. Tak odświętnie ubrani mieszkańcy Lwowa idą w Wielkanoc do kościołów, a potem do Gaju Szewczenki. Dla turystów nieprzyzwyczajonych do widoku strojów ludowych na ulicy, jest to niezwykły widok.

u10

Foto: Rodzina ukraińska w tradycyjnym stroju, na spacerze do skansenu.

Jeśli w Wielkanoc lub tuż po niej udamy się na cmentarz, możemy zobaczyć drobne ilości jedzenia zostawione na grobach. Choć w większości krajów zanikł już prasłowiański obyczaj spożywania posiłków przy grobach, na Ukrainie (podobnie jak w niektórych miejscach wschodniej Polski, na Białorusi i w części Rosji) nadal kultywuje się obyczaj przynoszenia na groby symbolicznego jadła. Są to tereny na których obrządek chrześcijański w mniejszym stopniu wyparł pogańskie zwyczaje. Prawosławne zaduszki (mohyłki, prowodamy lub hrobki) są świętem ruchomym i obchodzone są w pierwszą niedzielę po Wielkanocy. Na groby przynosi się wtedy pisanki, kawałek paschy, alkohol i słodycze (zapewne by osłodzić umarłym żywot w zaświatach).

dgd

Foto: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie: na szczelinie między dwiema płytami nagrobnymi, na wysokości zniczy leży tacka z jedzeniem)

Warto wybrać się na Ukrainę w każdym terminie, szczególnie jednak – w czasie świąt, żeby zobaczyć bogatą prawosławną obrzędowość, niespotykane gdzie indziej zwyczaje i wciąż żywy folklor.

Tekst i zdjęcia: Julita Woźniak

Polub nas: